KRÓTKI RYS HISTORYCZNY MIEJSCOWOŚCI GMINY STANIN

ALEKSANDRÓW

Aleksandrów jest młodą miejscowością.  Powstał na parcelowanej ziemi któregoś z okolicznych majątków ziemskich. Pierwsze dane o niej pochodzą dopiero z początku XX wieku. Aleksandrów został ujęty w spisie powszechnym z 1921 roku (Aleksandrów Kolonia). Nazwa pochodzi od imienia Aleksander. W XIX i XX wieku powszechne było nazywanie miejscowości od imienia właścicieli ziemskich lub imienia pierwszych osadników w danej wsi.

ANONIN

Pierwsza wzmianka o tej miejscowści pochodzi z wizytacji parafialnych z 1807 roku (Annunin). Wieś wymienia też spis miejscowości Królestwa Polskiego z 1827 roku już pod współczesną nazwą. Według językoznawców pierwotna nazwa brzamiała Antonin, lecz później nastąpiło skojarzenie z z imienia Anna i powstała współczesna nazwa.

BOROWINA

W przeszłości w miejscu wsi były lasy zwane Borowiną. W ten sposób nazywano las sosnowy oraz leśne gleby. Obszar ten podzielony był między dobra ziemskie Gąska i Stanin. Pierwsza wzmianka o osadzie w tym miejscu pochodzi z 1870 roku. Z czasem w tym miejscu powstały dwie osady Borowina Sarnowska i Borowina Gąska wspominane w 1899 roku. Mapy z okresu międzywojennego pokazują folwark o nazwie Borowina (3 budynki) oraz kolonię o nazwie Borowina Gąsecka z kilkunastoma zabudowaniami.

CELINY

Celiny powstały na początku XVI wieku. Wieś notowana jest po raz pierwszy w 1529 roku w parafi Tuchowicz (Czelyny). W tym czasie była to własność szlachecka. Spis podatkowy z 1531 roku określa, że wieś miała 3 łany ziemi, znajdował się w nie również młyn. Celiny wymieniają także spisy podatkowe z 1531 roku, 1580 i 1620 (patrz aneks). Do końca XVIII wieku używano nazwy Celiny. W 1827 roku pojawia się zapis Celiny tuchowicz. W końcu XIX wieku wieś podzieliła się na dwie cześci; Celiny Włościańskie i Celiny Szlacheckie. Nazwa Celina pochodzi od imienia, natomiast człony Włościańskie (chłopskie) i Szlacheckie pochodzą od właścicieli i mieszkańców poszczególnych części.

GÓZD

Wieś Gózd pojawia się w naszych dziejach w roku 1503, kiedy wymienia się szlachcica de Gosd, czyli z Gozdu. Nazwa pochodzi od staropolskiego określenia gozd  oznaczającego las.Wieś wymieniają spisy podatkowe z XVI i XVII wieku (Gosd, Gosth, z Gozdu, in Gust).. W XVIII wieku pojawia się zapis Gozdź i Gust. W 1827 roku nazwę zapisano jako Gozd domaszewski. Od początku XX wieku wieś podzieła się na dwie części: Gozd Włościański i Szlachecki.

JARCZÓWEK

Jarczówek wymienia się po raz pierwszy w czasie wizyty biskupa Maciejowskiego (biskup krakowski) w okolicach Łukowa z 1603 roku. W czasie wizytacji omówiono dokładnie odwiedzone przez niego parafie. Wymieniono tam także Jarczówek. Kolejne wzmianki o wsi pochodzą z lat 1683 i 1787. Nazwa zapewne pochodzi od nazwiska Jarczewskich władajacych tymi okolicami w przeszłości. W 1827 roku notowano w tej wsi 13 domów i 147 mieszkańców. W 1885 roku 16 domów, 167 mieszkańców oraz 348 mórg obszaru.

JELENIEC

Jeleniec należy do starszych miejscowości na terenie gminy. Nazwa pochodzi od apelatywu jeleń. Wieś istniała napewno już na początku XV wieku. Według historyków między 1424 a 1455 rokiem biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki nadał kościołowi parafialnemu w Tuchowiczu dziesięcinę z tej wsi. Opis miejscowości znajduje sie w Liber Beneficiorum Jana Długosza z lat 1470-1480 (Jelyenyecz). Na początku XVI wieku dziedziczył tu Jan-Janusz Gozdski. Zachował sie opis granic wsi z 1508 roku. Granice tej wsi wyznaczały jednocześnie granice ziemi łukowskiej. Od rzeki Wrobliny drogą do Radoryża do Łukowa, wzdłuż potoku Wroblina, borem do drogi z Woli Burzeckiej do Sarnowa, dalej dąbrową do drogi z Burzca do Łukowa, borem do drogi z Burzca do Siedlisk, bagnem Biel, do granicy wsi Bystrzycy.  Jeleniec wymieniają spisy podatkowe oraz opisy parafii z XVII i XVIII wieku. W 1827 roku w tej wsi notowano 34 domy i 258 mieszkańcó, w 1886 roku 37 domów, 265 mieszkańców oraz 1 841 mórg obszaru.

JONNIK

Ta miejscowość w przeszłości często zmieniała nazwę. Pierwsze zapisy na temat wsi pojawiają się w 1552 roku jako Jamnik.  W tym czasie była to wieś szlachecka z 17 gospodarstwami kmiecymi. W następnych latach pojawia się zapis Jannik oraz Janik.  W 1603 roku źródła po raz pierwszy nazywają tę miejscowość Staninska Wola alias Jamnik. W XVII wieku nazwa Jamnik, Jannik występuje wymiennie z nazwą Staninska Wola. W XVIII i XIX wieku nazwę zapisywano rozmaicie: Jonik, Jonnik, Jonniki. Współczesna nazwa pojawia się po raz pierwszy w spisie powszechnym z 1921 roku i tak pozostało do dziś. Według językonznaców pierwotna nazwa pochodzi od słowa jama. Następnie „zmiana Jamnik- Jannik spowodowana upodobnieniem spółgłosek pod względem miejsca artykulacji. W wariancie Janik dodatkowo uproszczenie geminaty. Formy Jonnik, Jonik są rezulatatem ścieśnienia samogłoski przed półotwartą n (możliwa też adiedeacja do nazwy osobowej Jon – Jan”.

JÓZEFÓW

Józefów pojawia się w zapisach parafialnych z 1807 roku. Kolejna wzmianka pochodzi z 1827 roku oraz w Słowniku Geograficznym z 1882 roku. Nazwa pochodzi od imienia Józef.

KIERZKÓW

Kierzków wymieniany jest po raz pierwszy w 1564 roku w czasie lustracjiu dóbr królewskich województwa lubelskiego. Co ciekawe już wtedy nazwa była tak samo zapisywana  jak obecnie. Pochodzi ona od słowa kierz- krzak. Miejscowość w 1827 roku liczyła 19 domów i 82 mieszkańców.

KIJ

Nazwa Kij wydaje się dość popularna, lecz tylko jedna miejscowość w Polsce ma taką nazwę. Nazwa pochodzi od słowa kij. Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z 1678 roku (Kiy). W 1827 roku nazwę zapisano jako Kii, w 1881 roku Gozd- Kij folwark. W początkach XX wieku była to już kolonia. Kij stanowił niegdyś część majątku szlacheckiego Gozd.

KOPINA

Kopina należy do bardzo starych miejscowości. Pierwsze wzmianki pochodzą już z 1457 roku (Kopyna). Nazwa pochodzi zapewne od słowa staropolskiego słowa kopija- włócznia. Być może związane było to z obowiązkiem służenia zbrojnego przez miejscowych rycerzy z kopią. (Książę lub król nadając ziemię zobowiązywała rycerza do służby wojskowej w czasie wojny, na przykład konno z kopią). Wieś wymieniają także spisy podatkowe z 1529, 1531, 1620 oraz wizytacje parafialne.

KOSUTY

Nazwa tej wsi związana jest z prasłowiańskim słowem kosuta oznaczającego łanię. Pierwsza wzmianka o tej wsi pochodzi z 1509 roku (Kossthy). Kolejne wzmianki pochodzą z 1529 roku (Kossvthy), 1552 roku (Koschuty), 1580 (Koschuthy, Koschuti). W 1827 roku było tutaj 16 domów i 134 mieszkańców. W 1888 roku notowano w tej wsi 23 domy i 324 mieszkańców. Wieś należała do gminy i parafii Stanin.

LIPNIAK

Pierwsze dane o Lipniaku  pochodzą z lat 1678-1679 (in Lipnik). Na mapach z końca XVIII wieku zaznaczono miejscowość Lipniak. W 1888 roku w tej miejscowości notowano 7domów, 14 mieszkańców oraz 400 mórg ziemi. Jeszcze na początku XX wieku Lipniak był folwarkiem wchodzącym w skład dóbr Kock. W następnych latach ziemia dworska została rozparcelowana i powstała kolonia o tej nazwie.

NIEDŹWIADKA

W 1552 roku w źródłach pojawia sie nazwa Niedźwiedzi Kierz w parafii Tuchowicz. Wieś należała do rodziny Kanimirów i liczyła 21 gospodartw kmiecych. Według danych z 1564 roku liczyła 8 łanów ziemi. W zapisach z 1580 i 1620 roku wieś zapisywano jako Niedźwiedzi Kierz, jednak w 1603 roku pojawia się także zapis Niedźwiadka. Ta nazwa występowała już przez cały XVII i XVIII wiek.Ciągle jednak pamiętano o starej nazwie. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1890 roku zapisał wieś pod dwoma nazwami (Niedźwiadka i Niedźwiedzi Kierz). W XX wieku zapisywano już jednak tylko Niedźwiadka.

NOWA WRÓBLINA

Nowa Wróblina powstała na przełomie XIX i XX wieku w ramach dóbr Gąska, do których należała Wróblina. Właściciele dóbr Gąska parcelowali tereny leśne przyległe do lasów Stanina i powstała kolonia o nazwie Nowa Wróblina. W okresie międzywojennym była to już w pełni ukształtowana osada.

NOWY STANIN

Jeszcze w XIX wieku obszar tej wsi pokrywały gęste lasy ciągnące się od Wróbliny po Ogniwo. Lasy te należały do dóbr Stanin. Nowy Stanin został założony na wykarczowanych terenach leśnych w 1890 roku przez właścicieli Stanina. Z tego właśnie roku pochodzi pierwszy zapis w Księdze Hipotecznej. Początkowo był to folwark ziemski o nazwie Nowy Stanin. Pozostałe tereny leśne zwane były Staninem Las. Na przełomie XIX i XX wieku z Nowego Stanina i Stanina wsi wyłączono pod parcelację obszary zwane Dominówka oraz Otrznoga. W 1901 roku folwark Nowy Stanin został rozparcelowany między tak zwanych kolonistów. Z 1904 roku pochodzi pierwszy zapis z ksiąg sądowych o stałych mieszkańcach koloni Nowy Stanin. Na mapach z okresu międzywojennego widać dobrze nieco chaotyczną rozrzuconą zabudowę wsi, typową dla wsi powstałych w wyniku parcelacji gruntów dworskich.

OGNIWO

Miejscowość Ogniwo powstała w pierwszej połowie XVI wieku. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1552 roku. (Ognywo). Ogniwo powstało w ramach dóbr ziemskich należących do Jarczewskich. To właśnie oni dominowali w tej okolicy w XVI i XVII wieku. Przez wieki Ogniwo związane było z dobrami Stanin. W końcu XVIII wieku dziedzicami tych dóbr byli Załuscy. Zapewne na początku XIX wieku Ogniwo stało się częścią dóbr Kopina. W 1827 roku było tutaj 8 domów i 101 mieszkańców. Słownik Geograficzny z końca XIX wieku wspomina o 13 domach i 135 mieszkańców. Wieś Ogniwo została w 1864 roku uwłaszczona, obok wsi istniał folwark.

 

SARNÓW

Sarnów należy do starych miejscowości. Pierwsze wzmianki o wsi pojawiają się w kronikach Jana Długosza z lat 1470-1480 (Sarnow). Sarnów pojawia się też w spisach podatkowych z XVI wieku. W tym czasie była to własność rodziny Gojskich. W XVII wieku Sarnów należał do wielu szlachciców. Spis podatkowy z 1620 roku wspomina Wojciecha Gojskiego, Pawła Gojskiego, Maciej Chroślickiego. W XVIII wieku Sarnów został skupiono w jeden majątek ziemski. Według danych z 1827 roku liczył 30 domów i 197 mieszkańców. Majątek Sarnów w drugiej połowie XIX wieku obejmował folwarki: Sarnów, Dobra Dola, Borowina oraz attyncyję (niezamieszkały folwark) o nazwie Podgórze alias Podborze. Całość dóbr liczyła ponad 2 000 mórg.

STANIN

Pierwsze dane o Staninie pochodzą z 1484 roku (Sthanin). W tymże roku po raz pierwszy notowano Stanin w parafiu Tuchowicz. Była to ówcześnie własność Andrzeja i Stanisława Jarczewskich. Na początku XVI wieku dziedziczył  tutaj Benedykt Jarczewski.

STARA GĄSKA

Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z roku 1564. Pierwotnie nazwę zapisywano jako Wolia Gąsiecza. W latach 1667-1679 spotykany był zapis Gąska. W następnych latach pojawiały się  też zapisy Stara Gąska,   Wolia Gąsiecza 1564, Gąsk 1677-1679. W końcu XIX wieku mieszkało ttuaj 118 osób w 16 domach. Gąska stanowiła ośrodek dóbr ziemskich. Należały do niego wsie: Jonnik, Wróblina i Gąska. Po uwłaszczeniu (1864) do folwarku należał już tylko folwark Gąska. Folwark liczył ówcześnie 1 079 mórg.

STARA WRÓBLINA

Stara Wróblina została założona przez drobną szlachtę w pierwszej połowie XVI wieku. Początkowo wieś należała do parafii Wojcieszków, dopiero z czasem weszła w skład parafii Stanin. Pierwsza źródłowa wzmianka pochodzi z 1552 roku z ówczesnego spisu podatkowego (Wróblina Nova). Słowo Nowa w nazwie oznaczało niedawny czas założenia. Miejscowość wchodziła w skład dóbr ziemskich Gąska. W 1827 roku było tu zaledwie 9 domów i 65 mieszkańców. W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej powstało w tej wsi 9 gospodarstw na 278 morgach ziemi.  W końcu XIX wieku wieś liczyła 15 domów  i 136 mieszkańców. Na przełomie XIX i XX wieku w pobliżu tej wsi powstała Nowa Wróblina.

TUCHOWICZ

Tuchowicz to jedna z najstarszych miejscowości w gminie, której początki sięgają co najmniej XIV wieku — pierwsze wzmianki źródłowe pojawiają się już w 1350 roku. W początkowym okresie należał do możnych rodów rycerskich, a w 1430 roku Kazimierz z Kornacic uzyskał przywilej lokacji miasta na prawie magdeburskim. Mimo nadanych praw i ustanowienia jarmarków, ośrodek nie rozwinął się znacząco.

Historia Tuchowicza jest ściśle związana z dziejami miejscowej parafii, która powstała w pierwszej połowie XIV wieku poprzez wydzielenie z rozległej parafii łukowskiej. Obejmowała ona szeroki obszar okolicznych wsi, a jej rozwój utrudniały m.in. trudne warunki terenowe (bagna i rzeki) oraz oddalenie od innych ośrodków. Już w XV wieku istniał tu kościół parafialny pod wezwaniem św. Marii Magdaleny, związany z rodem Kanimirów, którzy byli właścicielami Tuchowicza i okolicznych dóbr.

W kolejnych wiekach parafia i miejscowość ulegały zmianom terytorialnym, a znaczenie Tuchowicza stopniowo malało. W 1748 roku wzniesiono drewniany kościół z fundacji Hieronima Krasińskiego, który spłonął w 1857 roku. W jego miejsce w latach 1876–1880 wybudowano obecny, murowany kościół, będący do dziś ważnym elementem lokalnego dziedzictwa.

Tuchowicz pozostaje przykładem dawnego ośrodka miejskiego o średniowiecznych korzeniach, którego rozwój został ograniczony przez czynniki historyczne i geograficzne.

WESOŁÓWKA

Wesołówka powstała na początku XX wieku w ramach dóbr Stanin w ramach parcelacji. W 1902 roku została założona odrębna Księga Hipoteczna dla wsi zwanej Wesołówką. W latach trzydziestych XX wieku Wesołówka liczyła prawie 30 zabudowań.

WÓLKA ZASTAWSKA

Ta miejscowość należy do młodszych na terenie gminy. Pierwsze zapisy źródłowe pochodzą z 1721 roku. W 1827 roku w tej wsi notowano 8 domów i 46 mieszkańców. W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej w tej wsi powstało 14 gospodarstw na 84 morgach ziemi. Miejscowość należała do gminy i parafii Tuchowicz. W końcu XIX wieku miejscowy folwark liczył 474 morgi gruntów.

WNĘTRZNE

Pierwotna nazwa wsi brzmiała Nętrzne. Pierwszy zapis o tej miejscowości pochodzi z 1525 roku. W czasie spisu podatkowego z 1531 roku zapisano Wnętrzthrzne.  W XVI wieku wieś należała do rodziny Mysłowskich. W 1827 roku w tej wsi notowano 25 domów i 179 mieszkańców. W końcu XIX wieku miejscowy folwark liczył 1433 morgi ziemi. Miejscowość należała do gminy Mysłów.

ZAGOŹDZIE

Ta miejscowość powstała na początku XVI wieku. Pierwsze zapisy pochodzą z 1529 roku (Zagoździe, Zagozdzye ). W 1827 roku w tej wsi notowano 21 domów i 136 mieszkańców. W 1895 roku notowano 24 domy i 136 mieszkańców. Miejscowy folwark liczył ówcześnie 773 morgi.

ZASTAWIE

Miejscowość Zastawie powstała zapewne w pierwszej połowie XVI wieku. Pierwsze wzmianki pochodzą z 1552 roku (Zastawie, Zastawy, Zasthawie). W 1827 roku w tej wsi notowano 18 domów i 106 mieszkańców. Miejscowy folwark liczył w końcu XIX wieku 1 115 mórg ziemi. Na folwark składał się także awuls (niezamieszkałe folwarki) Tomaszów alias Piaski. Zanotowano istnienie w dobrach Zastawie pokładów torfu. Był także wiatrak. W 1895 roku było tutaj 28 domów i 241 mieszkańców. Miejscowość należała do gminy i parafii Tuchowicz. W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej powstało tutaj 39 gospodarstw na 344 morgach ziemi.